Betri fiskverkun margfaldar aurana í buddunni - um fiskgæðaverkefni í Úganda

23.9.2011

Betri fiskverkun margfaldar aurana í buddunni

„Við þekktum hugtakið gæði en áttuðum okkur ekki á því hvaða ávinning við hefðum af því að auka gæði aflans fyrr en við sáum að betri verkun og gæði margfalda aurana sem koma í budduna,” segir Monica Olwee í þorpinu Kayei við Kyoga vatnið í norður Úganda. Hún er ein af íbúum þorpsins með það hlutverk að vera í framlínu í þróunarstarfi sem tengir saman fullorðinnafræðslu við hagnýta þekkingu um það sem lífið snýst um þorpi eins og Kayei, þ.e. veiðar og vinnslu á fiski úr vatninu. „Áður fleygðum við fiskinum á jörðina og fengum oft illt í magann – nú vitum við hvað stendur á bakvið orðið gæði og göngum nú bæði að hollri næringarríkri fæðu fyrir okkur sjálf og seljum fiskinn á markaði á hærra verði þannig að lífsafkoma okkar hefur stórbatnað á skömmum tíma,” segir Monica.

Þorpið hennar, Kayei, tilheyrir Apac héraði og stendur á bökkum Kyoga stöðuvatnsins, sem er eitt af „litlu“ vötnunum í Úganda. Vatnið er um sautján hundruð ferkílómetrar að stærð, eins og kræklóttur fingur í laginu, mjög grunnt, dýptin víðast hvar undir fjórum metrum með tilheyrandi vatnagróðri eins og vatnaliljum, papírus og vatnahýasintum. Ofvöxtur þessara vatnaplantna veldur því í Kayei að þröng innsigling að löndunarstaðnum við þorpið er stundum illfær eða ófær og þá liggja kanóarnir í tugatali við innsiglinguna.  

Monica er ein fjögur hundruð leiðbeinendum og umsjónarmönnum frá níu samstarfshéruðum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í fiskimannasamfélögum í Úganda við Alberts og Kyoga vötnin sem á síðasta ári fengu ítarlega þjálfun í gæðamálum tengdum fiski auk ýmiss konar fræðslu í lestri og skrift. Þessi stuðningur er hluti af verkefni sem Íslendingar hafa unnið að með stjórnvöldum í Úganda í því skyni að bæta almenna lífsafkomu fólks sem á allt undir fiskveiðum. Yfirmarkmiðið er gæðavottun fyrir markaðssetningu fiskiafurða til að draga úr fátækt með auknum gæðum. „Við höfum ekki einingugus lært að lesa og skrifa á námskeiðunum, nú vitum við líka hvernig á að meðhöndla fisk og fá hærra verð fyrir hann, við fáum meiri tekjur og getum sent börnin okkar í skóla og ættingja okkar til læknis í veikindum. Það er svo ótal margt sem hefur breyst. Og allt til batnaðar,” segir Monica.

Fyrir íslenskt þróunarfé er búið að reisa í Kayie löndunaraðstöðu sem samanstendur af steyptri aðstöðu til að flokka fisk og hlaða á flutningabíla, með góðri raflýsingu, vatnsbóli með hreinu vatni, og búningsklefa- og sturtum fyrir fiskverkendur, eitt fyrir karla og annað fyrir konur. Hvergi annars staðar í þorpinu er raflýsing og því hefur pallurinn úti við löndunarstaðinn fengið nýtt hlutverk: þar safnast fólkið saman á kvöldin undir ljósinu og  spjallar saman um allt milli himins og jarðar. Þessar samkomur flokkast líka undir nýfengin áður óþekkt gæði.

Í Kayie er lífið fiskur og flestir þorpsbúar – sem eru um þrjú þúsund talsins -  hafa eitthvert hlutverk tengt fiski, við veiðar, verkun, sölu eða netagerð. Að sögn Wilfreds Mega sem er yfirmaður fiskimála í Apac héraði  eru bátarnir um þrjú hundruð í þorpinu, flestir fiskimenn róa til fiskjar að morgni og koma að landi síðdegis en eitthvað er líka um veiðar að næturlagi. Aflinn samanstendur af Nílarkarfa og tilapíu. „Íbúarnir hér skilja núna að ferskur ísaður fiskur er verðmætur og það fæst miklu meira fyrir hann en fiskinn sem farið var með á markað áður en þessi viðhorfsbreyting varð meðal íbúanna – fyrir tilstilli námskeiðanna um gæðamál,” segir Wilfred Mega.  

Undir þetta tekur David Aoli, formaður strandstjórnunarnefndar  Kayie en slíkar nefndir eru á hverjum löndunarstað og hafa umsjón með öllu sem lýtur að veiðum. David segir að hluti af aflanum sé seldur á markað þar sem ferskleiki og gæði séu lykilatriði og fyrir hann fáist hátt verð. Sá fiskur sé unnin til útflutnings í fiskvinnslustöðum.

„Áður en fullorðinnafræðslunámskeiðin hófust voru notuð ólögleg veiðarfæri og lítið verð fékkst fyrir aflann. Með réttum veiðarfærum og betri fiski hefur allt samfélagið orðið vitni að tekjuaukningu sem allir eru auðvitað ánægðir með. Allt samfélagið er að þróast, auknar tekjur þýða meiri viðskipti, fleiri viðskiptatækifæri og meira fjármagn í umferð er ákaflega jákvæð þróun,” segir David. –Gsal, Kayie, Úganda.

Fyrsta skrefið stigið í breytingum á viðhorfum

Íbúar í þorpum við strendur Kyoga stöðuvatnsins í Úganda hafa ekki um neitt að velja þegar kemur að atvinnu eða lífsviðurværi: þeir verða að setja allt traust á fiskinn sem veiðist í vatninu - hann bæði fæðir og klæðir. Tekjur af fiskinum eru grunnstoðir samfélagsþjónustu og því skiptir miklu að fá sem hæst verð fyrir aflann.

Í þorpi sem heitir því sérkennilega nafni Bangladesh nyrst við Kyoga vatnið er nýlega byrjað að bæta löndunaraðstöðuna í fiskgæðaverkefni sem Íslendingar vinna að í samvinnu við stjórnvöld. Jafnframt snýst fullorðinnafræðslan í þorpinu, sem er hluti af verkefninu, ekki hvað síst um fisk og gæði - um viðhorfsbreytingu til veiða og verkunar, hvaða veiðarfæri eru notuð og hvernig aflinn er meðhöndlaður til þess að fá hærra verð fyrir hann á markaði. Ólíkt því sem gerst hefur í Kayei þorpinu sunnar við vatnið þar sem allt samfélagið hefur áttað sig á gildi gæðanna eru efasemdaraddir háværar í Bangladesh: þeir eru frekar fámennir bekkirnir í fullorðinnafræðslunni og boðskapnum tekið með nokkurri vantrú.

"Stóri vandinn í mörgum fiskimannasamfélögum við vatnið felst í viðhorfum fólksins til fiskveiða og fiskverkunar - og okkar meginverkefni er að freista þess að breyta viðhorfunum sem er hægara sagt en gert," segir Awor Catherine sem er yfirmaður skrifstofu þróunarmála í Apachéraði. "Á þessu svæði hefur frá alda öðli verið fiskimannasamfélög og fólk hefur veitt fisk með öllum tiltækum ráðum, öllum aðferðum sem hugsanlega geta aukið gróða af veiðunum. Þá er ekki verið að hugsa um neikvæðar afleiðingar fyrir stofnstærð eða framtíðarveiðar: skyndigróðinn er það eina sem rekur menn áfram. Þannig er glíman við ólögleg veiðarfæri eins og sagan endalausa - þar er ekki horft til þess að smáfiskurinn sem drepst í netum með litla möskva verður aldrei stór fiskur og verðmætur. Þótt ofveiði sé í vatninu og mikilvægt sé að fiskimennirnir noti aðeins viðurkennd veiðarfæri halda fiskimenn áfram að nota ólögleg veiðarfæri. Það er bæði fátæktin sem rekur þá til þess og fáfræðin," segir hún af alvöruþunga.

Awor Catherine segir að veiðarnar séu eitt, hitt stóra atriðið felist í viðhorfsbreytingunni um verkun á fiski. "Fiskimennirnir fá ekki marga aura fyrir aflann," segir hún. "Fiskurinn er illa verkaður og gæðin eru ekki uppá marga fiska. Vonandi nær fiskgæðaverkefnið sem ICEIDA styður að breyta viðhorfunum, um það snýst verkefnið, en það er of snemmt að segja til um langtímaáhrif á þorp eins og Bangladesh. Viðhorfsbreytingar verða aldrei á einni nóttu, þær taka langan tíma, en við trúum því að innan nokkurra ára verði breyting, að þjálfun leiðbeinenda í fullorðinnafræðslunni skili sér í aukinni þekkingu og fyrirmyndum sem hægt og bítandi varða leiðina til framfara. Núna erum við rétt að byrja og skynjum vel að leiðtogar, yfirmenn strandstjórnunarnefnda, eru á varðbergi - þeir hræðast breytingar, óttast um völd sín og sama gildir um fiskimennina."

Í Bangladesh eru stæltir strákar að sveifla haka bæði innan og utan girðingar þar sem byggingaframkvæmdir við löndunaraðstöðu eru í fullum gangi. Nokkrar konur eru í fjöruborðinu með litfagra bala að þvo klæðisplöggin af fjölskyldunni og börn burðast með gula vatnsbrúsa upp rauðbrúna troðninga að sjálfu þorpinu sem ber við heiðbláan himin uppá hæðinni - þarna eru tugir smáhúsa úr leir með stráþökum, geitur, nautgripir og börn stjákla á milli húsanna í kyrrðinni. Verktakinn sem byggir steypta pallinn - sem á að nota til að flokka fisk - og búningaaðstöðuna fyrir fiskverkendur er á leiðinni yfir Kyoga vatnið á smábát til fundar við starfsmenn verkefnisins.

Þorpið telur um fimmtán hundruð íbúa. Framfarir eru hægar og heimamenn segja að lífshættir hafi ekki breyst að neinu ráði um áratugaskeið. Nánast við hvert hús liggur netadræsa á jörðinni með fiski sem baðaður er í sól og mold innan um skorkvikindi og skít. Langir og mjóir fiskibátar liggja í tugatali við vatnsbakkann í daufgerðum litum. Þeir deila hundrað og tutttugu bátum fiskimennirnir fimm hundruð í þorpinu, sexæringar eru áberandi en oftast eru aðeins tveir undir árum á hverjum bát.

Muserhesi John er í strandstjórnunarnefnd þorpsins og segir íbúana þar hafa verið vanrækta lengi. Því sé mikið fagnaðarefni að fá fiskgæðaverkefnið í þorpið og þau mannvirki sem því fylgi ásamt hreinu vatni og rafmagni. "Við vitum að fiskurinn er lélegur og það er markmiðið að auka gæðin," segir hann og bætir við að gæðamálin verði að stórum hluta á herðum kvenna sem kaupa fisk af fiskimönnum og selja á markaði, oft sólþurrkaðan eða reyktan.

Okuroto Stephen, einn af leiðbeinendum á námskeiðum í fullorðinnafræðslunni, segir stóra vandann vera áhugaleysi og fámenni á námskeiðunum, það sæki þau kannski um tuttugu manns. "Það vilja allir peninga. Fólk er tilbúið að sækja pólítíska fundi af því að það fær peninga fyrir að koma og eini hvatinn sem fólk skilur eru peningar. Fólkið er fátækt og vill peninga."

Það er oft sagt, réttilega, að þróunarsamvinna sé langhlaup. Því verður fróðlegt að koma aftur til Bangladesh eftir nokkur ár og sjá breytingarnar. -Gsal, Bangladesh, Úganda.