Borað fyrir 39 vatnsbólum - 39 vatnsból í lagi!

-Fimm ára vatnsverkefni í þágu Himiba frumbyggjanna lokið

18.1.2012

Vatnsverkefni lokið

Himba frumbyggjarnir í norðvestur Nambíu hafa margir hverjir fengið vatn á síðustu fimm árum úr vatnsbólum sem byggð hafa verið fyrir íslenskt þróunarfé. Verkefnið hefur skilað mjög góðum árangri og aukið lífsgæði þessa einstæða ættbálks. Ljósmyndir: gunnial

Lokið er fimm ára samstarfi vatnsmálaráðuneytis Namibíu og Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Samstarfið fólst í uppsetningu vatnsveitna í dreifbýlum byggðum norðvestur Namibíu þar sem Himba-ættflokkurinn hefur aðsetur. „Núna að fimm árum loknum þá virðist verkefnið hafa tekist mjög vel,” segir Vilhjálmur Wiium sem er nýkominn frá Namibíu en hann var síðasti umdæmisstjóri ÞSSÍ í landinu. „Allar vatnsveiturnar 39 eru í lagi og útvega íbúum og búfénaði langþráð vatn. ÞSSÍ hefur í hyggju eftir fjögur til fimm ár að heimsækja norðvesturhluta Namibíu á nýjan leik og láta meta hver árangurinn verður þá. Eftir fimm ár - verða allar vatnsveiturnar enn í gangi? Var gert við það sem bilaði? Og svo framvegis. Með því mati skapast verðmæt þekking á langtímaáhrifum vatnsveituverkefna,” segir hann.

Vilhjálmur segir að vatn sé af mjög skornum skammti í byggðum Himbanna. “Flestir á þessu svæði þurfa að treysta á skítugt yfirborðsvatn og handgröft eftir vatni í þurrum árfarvegum. Við upphaf verkefnisins höfðu 36% íbúa svæðisins aðgang að hreinu vatni, samanborið við 87% í landinu öllu. Ríflega 20% þurftu að ganga meira en einn kílómetra til að nálgast vatn. Á þessum fimm árum voru settar upp 39 vatnsveitur sem gefa af sér hreint vatn bæði fyrir fólk og búfénað. Möguleg vatnsframleiðsla þessara 39 vatnsveitna er 410.000 lítrar á dag, sem samsvarar um 150 milljónum lítra á ári. Þetta vatnsmagn dygði til að mæta lágmarksvatnsþörf 27 þúsund manna. Þessu vatni fylgir mikil breyting fyrir íbúa svæðisins. Má nefna að tíðni ýmissa sjúkdóma lækkar, s.s. kóleru og ýmissa magakveisa, og einnig minnkar vinnuálag á konur og stúlkubörn, því aðgengi að vatni batnar. Ekki má gleyma ýmsum óbeinum áhrifum, til dæmis hefur skólastarf á svæðinu batnað mikið. Má þar nefna að á nokkrum stöðum hefur kennsla hafist nálægt vatnsveitum, þar sem kennsla var ekki áður eða hafði hætt. Eins benda óformlega kannanir til að börnum sem sækja skóla hafi fjölgað og að mæting hafi batnað.”

Sólardrifnar vatnsdælur og vatnsmælar

Að sögn Vilhjálms voru ýmsar nýjungar  reyndar í samstarfsverkefninu og má til dæmis nefna að eingöngu var notast við sólardrifnar vatnsdælur. „Þrátt fyrir að Namibía sé eitt sólríkasta land jarðar, þá hafa dælur af þessu tagi verið frekar fáséðar,” segir Vilhjálmur. „Yfirleitt er notast við dísildælurm en þær eru hávaðasamar, kostnaðarsamar í rekstri og hafa ýmis neikvæð áhrif á umhverfið. Uppsetning á sólardælum er hins vegar dýrari en á dísildælum. Þegar skipulag verkefnisins var unnið í upphafi, þá þóttu lágur rekstrarkostnaður og jákvæð umhverfisáhrif sólardælna vega þyngra en hár upphafskostnaður. Vatnsmálaráðuneytið finnur nú fyrir aukinni eftirspurn eftir sólardælum og að íbúar nærliggjandi svæða við verkefnið vilji frekar þær dælur  en hefðbundnar dísildælur.

Önnur nýjung var að setja vatnsmæla á hverja vatnsdælu. Mjög algengt er að eftir að vatnsveitur eru settar upp komi notendur og segi að vatnið sé ekki nægjanlega mikið. Því þurfi fleiri forðatanka eða öflugri dælu og fleira í þeim dúr. Vatnsmælarnir hafa gert vatnsmálaráðuneytinu kleyft að fylgjast vel með vatnsnotkun og leggja mat á hvort þörf sé á frekari aðgerðum eða ekki. Einnig auðvelda þeir að sjá hvort dæla sé í lagi eða ekki, þar sem hámarksafköst hverrar vatnsveitu eru þekkt.”

Vilhjálmur segir að í Namibíu sé algengt að vatnsmálaráðuneytið ráði verktaka til að bora ákveðinn fjölda borhola. „Verktaki gæti til dæmis fengið lista með tíu staðsetningum og verið ráðinn til að bora á hverjum stað 100 metra djúpa holu. Verktakinn fer af stað, borar á umsömdum stöðum niður á umsamda dýpt og fær umsamin laun fyrir. Hins vegar er þessi aðferð ekki endilega árangursrík. Dæmi eru um að verktaki finni ekki vatn á neinum stað, en algengt að 4 til 6 holur heppnist og gefi af sér vatn. Þegar samstarfsverkefnið, sem ÞSSÍ var aðili að, hófst var okkur sagt að búast við a.m.k. 40% afföllum, þ.a. ef markmiðið væri 39 borholur, þá væri gott ef 24 gæfu af sér vatn. Niðurstaðan varð hins vegar sú að markmiðið var 39 vatnsveitur og útkoman var 39 vatnsveitur. Hundrað prósent árangur, hvorki meira né minna. Ástæða þessa góða árangurs var að í stað þess að senda verktaka einan og sér af örkinni, þá var jarðfræðingur ævinlega með í för. Sá stjórnaði borunum. Fylgdist hann nákvæmlega með hverri borun. Ef honum leist ekki á aðstæður, þá stöðvaði hann borun og lét færa sig um set. Sem dæmi má taka að á síðasta ári var markmiðið sex vatnsveitur. Til að ná þeim var hafist handa á tíu stöðum. Á fjórum stöðum lét hann stöðva borun og prófa annars staðar. Einnig stöðvaði hann borun þegar vatn fannst. Ef vatn vatn fannst t.d. á 40 metra dýpi þá var ekki borað niður á 100 metra eins og borverktaki hefði gert. Á þann hátt urðu sumar vatnsveitur ódýrari en áætlað var og því hægt að bora meira á öðrum stöðum þar sem verr gekk að finna vatn.”