Mósambík

Almennt

Mósambik er í suðausturhluta Afríku með landamæri að Tansaníu í norðri, Malaví og Sambíu í norðvestri, Simbabve í vestri og Suður-Afríku og Svasílandi í suðri. Landið er um 800.000 km² að stærð og strandlengjan, sem er 2.400 km löng, liggur að Indlandshafi. Um 85% íbúa Mósambiks byggja afkomu sína á akuryrkju, svo sem kassavarót, maís og hrísgrjónum. Meðal helstu útflutningafurða eru ál, jarðgas og skelfiskur en Mósambík hefur yfir verðmætum humar- og rækjumiðum að ráða.

Fólksfjöldi í Mósambik er um 21 milljón, þar af er íbúatalan íí höfuðborginni Mapútó um ein milljón. Um 50% þjóðarinnar er talin læs, en mun fleiri karlmenn (≈65%) eru læsir en konur. Lífslíkur við fæðingu í Mósambik hafa farið lækkandi undanfarin ár og eru nú ekki nema 43 ár sem rekja má að miklu leyti til fjölgunar alnæmissmita í landinu, en áætlaður fjöldi smitaðra var 16,1% árið 2007[1].

Saga

Í upphafi kristins tímatals byggðu landsvæðið sem nú nefnist Mósambik samfélög hirðingja sem nefndust Khoikhoi og San. Sökum mikillar fólksfjölgunar Bantu-samfélaga í Vestur-Afríku hófu þau að breiða sig sunnar í álfuna og er talið að þau hafi náð þangað sem nú er Mósambik um árið 200 e.kr. Hirðingjasamfélögin sem fyrir voru hröktust ýmist burt eða sameinuðust Bantu-fólkinu og tileinkuðu sér tækni þeirra. Með komu Bantu-fólksins til Mósambik hófst akuryrkja með verkfærum úr málmum.

Þjóðfélagsskipanin í Mósambik á þessum tíma einkenndist í fyrstu af stórfjölskyldum eða minni höfðingdæmum þar til um árið 1000 þegar stærri konungsríki og keisaraveldi tóku að myndast.

Á áttundu öld komu arabískir kaupmenn sjóleiðina til Mósambiks, settust að meðfram norðurströnd Mósambik og Zambesi-fljóti. Upp úr því urðu til hafnarborgir í Mósambik undir afrískum og arabískum áhrifum sem urðu miðstöðvar verslunar milli ríkjanna við Persaflóa, Suðaustur-Asíu og meginlands Afríku. Þessi samfélög einkenndust af fjölþjóðlegri menningu og mikilfenglegri byggingarlist.

Nýlendutíminn

Þegar portúgalski landkönnuðurinn Vasco da Gama kom til Mósambik 1497 mættu honum því samfélög sem stunduðu siglingar og verslun sem voru síst vanþróaðari en Portúgalanna sjálfra. Að skipan konungs sneri Da Gama aftur tveimur árum síðar vel búinn skipum, vopnum og vopnfærum mönnum og tókst með tímanum að leysa upp samfélagsskipulagið með efnalegum tálbeitum og hervaldi og komast yfir þær auðlindir sem landið hafði að geyma. Í kjölfarið komu Portúgalar á eins konar lénsskipulagi sem veitti portúgölskum landnemum umboð til að nýta að vild vinnuafl landsins og þann arð sem af landinu hlaust. Með þetta umboð frá portúgölsku krúnunni hófu lénsherrarnir jafnframt sölu á ,,umframvinnuafli” í landinu yfir hafið og til nýlenduherra nágrannaríkja og undir lok 18. aldar voru þrælar orðnir aðalverslunarvara lénsherrana.

Þrælasalan leiddi til mikillar sundrungar í Mósambik og þeir sem ekki voru hnepptir í þrældóm flýðu landið með þeim afleiðingum að stór landsvæði lögðust í eyði.

Á Berlínarfundinum 1884-85 skiptu nýlenduveldi Evrópu Afríku á milli sín og fengu Portúgalar í sinn hlut landsvæðið sem nú er Mósambik. Andstaðan gegn yfirráðum Portúgal var mismikil í landinu og þurftu Portúgalar að hafa sig alla við að berja niður uppreisnir og ná hernaðarlegum yfirráðum sem var forsenda skiptingarinnar.

Sjálfstætt Mósambik

Barátta Mósambik fyrir sjálfstæði hófst með skipulögðum hætti við stofnun marxísku sjálfstæðishreyfingarinnar Frelimo (Frente de Libertaçâo de Moçambique) 1962 undir stjórn Eduardos Mondlane. Eftir nokkurt þóf um hvernig sjálfstæðisbaráttunni skyldi best hagað komust sjálfstæðissinnar að þeirri niðurstöðu að ekkert ynnist nema með vopnaðri baráttu. Eftir rúmlega 10 ára stríð við her Portúgala var fasistastjórn Salazars einræðisherra Portúgals steypt af stóli í herbyltingu og stoðunum þannig kippt undan nýlendustefnunni.

Án þess að hafa unnið sjálft stríðið lýsti Mósambik yfir sjálfstæði 1975 og Frelimo tók við stjórnartaumum í landinu.

Brottflutningur Portúgala úr Mósambik leiddi til mikils skorts á menntuðu fólki og í ofanálag unnu margir þeirra Portúgala sem flúðu landið skemmdarverk á innviðum í landinu með skipulögðum hætti. Efnahagur Mósambiks stóð því veikum fótum í upphafi sjálfstæðis og Frelimo neyddist fljótlega til að snúa sér til Sovétríkjanna og Austur-Þýskalands eftir aðstoð.

Borgarastríð

Í kjölfar sjálfstæðis Mósambiks ríkti mikil spenna milli Mósambik og Suður-Afríku, Ródesíu og Malaví og þegar árið 1976 hófu samtök sem kölluðu sig Frjáls Afríka, innrás í norðurhluta Mósambiks frá Malaví. Frelimo studdi frelsishreyfingu Zimbabwes í Ródesíu og uppskar að launum fjandsemi og innrás Ródesíu. Mitt í þessum átökum var andspyrnuhreyfingin Renamo (Resistencia nacional Mocambicana) stofnuð af andstæðingum Frelimo í Mósambik. Markmið hreyfingarinnar var að eyðileggja félagslega innviði landsins og knésetja marxíska stjórn Frelimo. Renamo átti bækistöðvar í Ródesíu fyrstu árin og herjaði á Mósambik þaðan, en eftir sjálfstæði Zimbabwe naut Renamo verndar og stuðnings suður-afríska hersins. Frelimo naut, líkt og í frelsisstríðinu, stuðnings ríkja sem stjórnuðu eftir marxískri hugmyndafræði auk Breta en Renamo naut stuðnings íhaldsafla í Bandaríkjunum, Vestur-Þýskalands og Portúgals.

Árið 1983 lýsti forseti Mósambik, Samora Machel, yfir að Mósambik yrði að hverfa frá sósíalískum stjórnarháttum ef raunverulegar framfarir ættu að verða í landinu en landið var í upphafi níunda áratugarins eitt fátækasta land heims. Frelimo hóf friðarviðræður við Renamo og byrjaði að fikra sig í átt til lýðræðislegra stjórnarhátta. 1990 var lýðræðisleg stjórnarskrá tekin í gildi sem innleiddi fjölflokkalýðræði og frjálsan markað og tveimur árum síðar var friðarsamningur undirritaður milli stríðandi fylkinga í Mósambik.

Lýðræði

Árið 1994 voru fyrstu lýðræðislegu kosningarnar haldnar í Mósambik. Frelimo, með Joaquim Chissano í broddi fylkingar, vann kosningarnar og aftur með naumindum 1999.

Renamo hefur frá stofnun lýðveldis í Mósambik boðið fram til forseta og þings en aldrei farið með völd í landinu því í kosningum 2004 sigruðu Frelimo enn og Armando Guebuza tók við forsetaembættinu af Chissano sem hafði setið í tvö kjörtímabil og þar áður í átta ár.

Hagvöxtur í Mósambik hefur verið stöðugur eftir einkavæðingu ríkisfyrirtækja í landinu og afnám inn- og útflutningshafta. Erlent fjármagn streymir til landsins í auknum mæli ár hvert í formi fjárfestinga og þróunaraðstoðar.

Þótt bylting hafi vissulega orðið í átt til betra lífs í Mósambik er landið þó enn eitt af þeim fátækustu í heimi. Eftir að friður komst á hafa flóð og fellibyljir valdið gríðarlegri eyðileggingu og uppskerubresti hvað eftir annað. Miklir þurrkar hafa einnig komið inn í regntímabil og skilið eftir sig sviðna jörð og ónýta uppskeru.

Samkvæmt mati Abdoulaye Bio-Tchané, framkvæmdarstjóra afríska fjárfestingasjóðsins, hefur Mósambík á árangursríkan hátt náð settu markmiði um að draga úr fátækt og bæta hagvöxt. Áframhald varð á góðri hagstjórn árið 2005 og í byrjun árs 2006, efnahagsstefna landsins er stöðug og horfur í hagstjórnarumhverfinu eru jákvæðar. Þrátt fyrir það telur framkvæmdastjórinn að stjórnvöld í Mósambík þurfi áfram að sýna gætni í ljósi þess að olíuverð sé óstöðugt og veðurfarið sömuleiðis.

-----

[1] Skv. tölum United Nations Development Programme, www.undp.org Miðað er við aldurshópinn 15-49 ára.

Lykiltölur:

Mannfjöldi: 21,8 milljónir (UNDP, 2007/08)
Höfuðborg: Maputo
Stærð landsins: 812,379 ferkílómetrar
Helstu tungumál: Portúgalska (opinbert mál), Makua-Lomwe, Tsonga, Shona, Swahili
Helstu trúarbrögð: Þjóðtrú, Múhameðstrú, Kristni
Lífslíkur: 41 ár (karlar), 43 ár (konur) (UNDP 2007/08))
Læsi (15 ára og eldri): 38,7% (UNDP 2007/08)
HDI: 172 (UNDP 2007/08)
Gjaldmiðill: 1 metical = 100 centavos
Helstu útflutningsafurðir: Sjávarfang, baðmull
VLF á mann (PPP): 852 Bandaríkjadalir (EIU, 2009)
Landslén: .mz
Landsnúmer: +258

Ýmsar upplýsingar um Mósambík - tenglar:

Fréttatenglar:

Ólöglegar veiðar - grein eftir Guðmund Val Stefánsson, verkefnisstjóra í Mósambík

Mósambík

Saga

Nýlendutíminn

Sjálfstætt Mósambik

Borgarastríð

Lýðræði

Íslenska

Ársskýrsla ÞSSÍ 2011

ICEIDA

Leita á vefnum

Samskipti

Útlit síðu: