Samstarf Íslands og Níkaragva

Sökum efnahagshrunsins á Íslandi árið 2008 var ákveðið að hætta þróunarsamvinnu við Níkaragva. Umdæmisskrifstofu ÞSSÍ og sendiráði Íslands í Managua var lokað í júlí 2009. Þó verður staðið við alla samninga sem Íslendingar hafa gert við stjórnvöld í Níkaragva og mun því einn starfsmaður ÞSSÍ halda áfram störfum og sinna jarðhitaverkefni sem lýkur árið 2012. 

 

Almennt

Níkaragva er staðsett í Mið-Ameríku með landamæri að Hondúras í norðri og Kosta Ríka í suðri. Það á strönd að Kyrrahafi í austri og Karíbahafi í vestri. Landið er rúmir 120.254 km² að stærð eða um fimmtungi stærra en Ísland. Landið er mjög auðugt af málmum, gulli, silfri, kopar, wolframstáli, blýi og sinki. Landbúnaðarafurðir eins og kaffi og baðmull mynda hins vegar helstu þjóðartekjur landsins. Mikil eldvirkni er í landinu og jarðhiti en hann er að mestu ónýttur.

Spænska er opinbert tungumál Níkaragva. Um 85% íbúa tilheyra rómversk kaþólsku kirkjunni sem er þjóðkirkja landsins. Almennt læsi er um 77%.

Efnahags- og stjórnmál

Níkaragva er eitt fátækasta land rómönsku Ameríku. Erlendar skuldir eru mjög miklar, um 50% íbúa lifir undir fátæktarmörkum og atvinnuleysi er áætlað 22%. Saga landsins einkennist af pólitískum óstöðugleika, borgarastríði, fátækt, erlendum afskiptum og náttúruhamförum. Efnahagur landsins byggir að stórum hluta á kaffibaunarækt. Þegar vinsældir kaffibaunarinnar jukust í Evrópu og Norður Ameríku, um miðja nítjándu öld, hófu íbúar Nikaragva að rækta kaffi sem fljótt varð helsta útflutningsvara landsins. Til ræktunarinnar þurfti erlent fjármagn og því var hvatt til og auðveldað að erlend fyrirtæki fjárfestu í Níkaragva. Við lok nítjándu aldar var efnahag landsins stjórnað af erlendum hagsmunum og hagsmunum lítils valdahóps í landinu, eigenda kaffiekranna. Hagnaður af kaffiframleiðslunni flæddi úr landi og til örfárra landeigenda innanlands.

Á tuttugustu öld reyndu stjórnvöld að auka fjölbreytni landbúnaðar, m.a. með baðmullarræktun, sem leiddi til tímabundins hagvaxtar. Á sjöunda áratugnum varð iðnvæðing til þess að hagvöxturinn hélt áfram, en í reynd var efnahagur landsins áfram byggður á baðmull og kaffi og hagnaður hélst á fárra höndum.

Náttúruhamfarir eru tíðar í Níkaragva og hafa sett mark sitt á efnahagsþróun og lífsskilyrði í landinu. Risajarðskjálfti reið yfir landið árið 1972 sem varð um 10.000 manns að bana, særði um 30.000 og eyðilagði helstu orku- og samgöngumannvirki. Lán voru tekin til enduruppbyggingar en halli varð á ríkissjóði og verðbólgan jókst. Undir lok áratugarins var landið orðið það skuldsettasta í mið Ameríku. Árin 1988 og 1998 riðu fellibyljir yfir landið og ollu gífurlegu tjóni í landinu sem ekki var á bætandi.

43ja ára valdatíð Somoza-fjölskyldunnar og bylting sandínista

Árin 1936 til 1979 voru valdatímabil Somoza fjölskyldunnar en talið er að hún hafi sölsað undir sig stóran hluta eigna landsins. Anastasio Somoza hershöfðingi var forseti landsins frá 1936 þar til hann var ráðinn af dögum árið 1956. Við embættinu tóku synir hans, fyrst Luis og síðar Anastasio. Er talið að um miðjan áttunda áratuginn hafi fjölskyldan átt eða stjórnað um 60% af efnahag landsins.

1979 sauð upp úr þegar pólitískur andstæðingur Somoza-fjölskyldunnar var ráðinn af dögum. Almenningur fór í verkfall og bylting var gerð sem kom Somoza-fjölskyldunni frá völdum og pólitísk samtök er kölluðu sig Sandínista, sem höfðu aflað sér nokkurs fylgis bæði meðal efri stétta og almennings bak við tjöldin, stofnuðu byltingarstjórn. Hugmyndafræði Sandínista var marxísk að upplagi og hóf stjórn þeirra strax félagslegar umbætur í átt til jafnaðar og aukinna mannréttinda auk þess sem eignir Somoza-fjölskyldunnar voru þjóðnýttar. Sandínistar voru ekki lýðræðislega kosnir og hundsuðu viðvaranir ráðgjafa sinna um að boða til kosninga strax eftir byltinguna. Reyndist það stjórninni ljár í þúfu á alþjóðlegum vettvangi.

Þegar Ronald Reagen tók við forsetaembætti 1981 versnuðu samskipti Níkaragva og Bandaríkjanna snarlega. Reagan og stjórn hans var and-kommúninsk og hóf stuðning við Kontra-skæruliða sem var hreyfing sem samanstóð meðal annars af þjóðvarðliði og stuðningsmönnum Somoza-fjölskyldunnar. Sandínistar höfðu hins vegar pólitískan og fjárhagslegan stuðning Sovétríkjanna og Kúbu. Nikaragva kom sér þannig í miðpunkt kalda stríðsins og afleiðingarnar voru eftir því. Stríðsástandið næstu árin sem og viðskiptabann Bandaríkjanna á Níkaragva reið efnahag landsins að fullu auk þess sem miðstýrt hagkerfi Sandínista reyndist ekki eins vel og þeir höfðu búist við.

Árið 1985 var ár óðaverðbólgu sem hrundið var af stað með aukinni peningaprentun stjórnarinnar. Tilraunir til að koma böndum á verðbólguna urðu að engu þegar fellibylurinn Joan olli gífurlegri eyðileggingu í landinu í ágúst 1988. Árið 1990, eftir ellefu ára stjórn sandínista voru Nikaragva og íbúar þess enn fátækari en 1979 þegar Sandínistar komust til valda.

Óvæntur kosningaósigur sandínista og þróun í átt til lýðræðis

Í lok níunda áratugarins sömdu stríðandi fylkingar um frið og um aðlögun Kontra-skæruliða að þjóðfélaginu. Árið 1990 boðuðu sandínistar til kosninga en þóttust eiga sigur vísan. Reyndin varð þó önnur. Í kosningum til forseta, öllum að óvörum, tapaði Ortega fyrir fyrrum bandamanni sínum, frú Violeta Barrios de Chamorro. Forsetaskiptin gengu friðsamlega fyrir sig en stuðningur við forsetann var byggður á samfylkingu fjórtán stjórnmálaflokka (Unión Nacional Opositora, UNO) sem áttu eftir að reynast henni erfiðir í taumi. Nýi forsetinn reyndi að koma á umbótum, svo sem til að styrkja einkafjárfestingu og útflutning landbúnaðarafurða. Bakland hennar reyndist óstöðugt og hún átti erfitt með að koma óvinsælum umbótaaðgerðum í gegnum þingið.

Eftir ósigur Sandínista voru samskipti við Bandaríkin tekin upp á ný og ýmis konar fjárhagsleg aðstoð flæddi inn í landið á nýjan leik. Á árunum 1997-2001 var hagvöxtur 5% í landinu en lækkaði niður í 1% árið 2002.

Í kosningum 1996 var Arnaldo Alemán Lacayo, fyrrum borgarstjóri Managua og formaður frjálslyndaflokksins sem síðar varð Partido Liberal Constitucionalisto (PLC), kjörinn forseti. Að flestra mati einkennist stjórnartíð hans af mikilli spillingu. Í forsetakosningunum 2001 tapaði Ortega fyrir Enrique Bolaños Geyer, en íÍ kosningabaráttu sinni lofaði Bolaños m.a. að uppræta spillingu í landinu. Eftir að hann varð forseti lét hann handtaka Alemán forvera sinn. Alemán var dæmdur til 20 ára fangelsisvistar vegna spillingar í stjórnartíð hans. Aðförin að Alemán kostaði forsetann stuðning PLC, sem styður Alemán í gegnum þykkt og þunnt. Alemán og erkióvinurinn Ortega hafa tekið höndum saman um að knésetja Bolaños forseta og þar með koma í veg fyrir að dómum gegn Alemán verði framfylgt. Bolaños rak landið í trausti framkvæmdavalds en átti erfitt með að koma málum í gegnum þingið. Bolaños naut trausts og stuðnings alþjóðasamfélagsins sem telur aðgerðir Alemánista og Sandínista aðför að stjórnarfari í landinu og lýðræði.

Stjórnmála- og efnahagshræringar í Níkaragva árið 2007:

Sveitarstjórnarkosningar voru haldnar 9. nóvember og snerist opinber umræða að mestu um þær stóran hluta ársins. Litið var á þessar kosningar sem mælikvarða á ánægju almennings með stjórn Ortega. Ýmsar aðgerðir ríkisstjórnarinnar og kosningaráðsins (CSE) í aðdraganda nóvemberkosninganna voru umdeildar og harðlega gagnrýndar. Í júní bannaði kosningaráðið tveimur stjórnmálaflokkum að taka þátt í sveitarstjórnarkosningunum, þ.e. Endurreisnarhreyfingu Sandínista (MRS) og Íhaldsflokknum (PC). Margir andmæltu þessu kröftuglega, þ. á m. kom sameiginleg yfirlýsing frá Mesa de Cooperantes fyrir hönd allra veitenda þróunaraðstoðar í Níkaragva.

Ríkisstjórnin greip til aðgerða gegn borgaralegu samfélagi, sem beindist einkum gegn tveimur samtökum sem eru háværir andmælendur ríkisstjórnar Sandínista sem olli veitendum þróunaraðstoðar miklum áhyggjum. Skömmu fyrir sveitarstjórnarkosningarnar tilkynnti kosningaráðið að hvorki óháðum alþjóðlegum né innlendum eftirlitsaðilum yrði leyft að fylgjast með, sem vakti upp spurningar um áreiðanleika kosninganna. Fregnir af því að ekki hefði verið farið að reglum vörpuðu skugga á kosningarnar og ásakanir um kosningasvindl voru lagðar fram án tafar. Þetta leiddi til óróa í samfélaginu, einkum í höfuðborginni Managua þar sem andstæðingar Sandínista börðust á götum úti um tveggja vikna skeið í nóvember. Þegar kosningaráðið tilkynnti loks um opinber úrslit kosninganna eftir margra vikna bið reyndust Sandínistar hafa unnið stórsigur í nærri öllum mikilvægari sveitarfélögum í Níkaragva, þ.m.t. í höfuðborginni.

Pólitískt umrót í Níkaragva 2008 hafði neikvæð áhrif á samband veitenda þróunaraðstoðar og ríkisstjórnarinnar allt árið. Sem dæmi má nefna að nokkrir veitendur uppfylltu ekki að öllu leyti skuldbindingar sínar um fjárlagastuðning (e. budget support) fyrir árslok og Millennium Challenge Corporation (MCC), sem er framtak á vegum USAID, frysti öll fjárframlög til Níkaragva.

Allmargir veitendur þróunaraðstoðar höfðu tekið til við endurskoðun áætlana sinna í Níkaragva fyrir árslok, þótt flestir hygðust halda stuðningi sínum áfram með einhverjum hætti. Á sama tíma hélt Níkaragva áfram samstarfi sínu við óhefðbundna veitendur þróunaraðstoðar, einkum á vegum Bolivarian Alternative for the Americas (ALBA). Við stjórnmálaástandið í Níkaragva bættist vangeta ríkisstjórnarinnar til að ljúka gerð þróunaráætlunar fyrir landið. Drögum að slíkri áætlun var dreift til veitenda þróunaraðstoðar snemma árs en í árslok hafði skjalið enn ekki verið samþykkt. Af þessum sökum reyndist afar erfitt að laga aðgerðir veitenda að stefnu ríkisstjórnarinnar á árinu sem flækti enn frekar þá viðkvæmu stöðu sem fyrir var.

Enn hefur hægt á vexti í hagkerfinu en hagvöxtur fór úr 3,8% árið 2007 og 3,7% árið 2006 í 3% árið 2008. Verðbólga 12 mánaða tímabils var 13,8%, hafði lækkað úr 16,9% árið 2007. Þetta er lægri verðbólga en Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafði spáð í október, sem var 20,5%. Níkaragva virðist ekki takast að ná miklum árangri í baráttunni gegn fátækt, þrátt fyrir að hafa í áratugi fengið einna mesta opinbera þróunaraðstoð allra landa. Nærri tveir þriðju (32%) af fjárlögum er fjármagnaður með opinberri þróunarstoð samkvæmt Seðlabanka Níkaragva.

Landið var í 110. sæti af 179 árið 2007 á lista Sameinuðu þjóðanna yfir þróun lífskjara (HDI) en hafði verið í 112. sæti árið 2006. Misskipting tekna er áfram áhyggjuefni og er Gini-stuðullinn fyrir Níkaragva 43,1 þar sem fátækustu 10% hafa 2,2% tekna í landinu en ríkustu 10% hafa 33,8% teknanna. Spilling er alvarlegt vandamál og samkvæmt lista Transparency International yfir spillingu er Níkaragva í 134. sæti af 180.

Samskipti Íslands og Níkaragva

Þróunarsamvinnustofnun Íslands skrifaði undir samning um tvíhliða þróunarsamvinnu við Níkaragva 26.júní, en hann öðlaðist gildi í júní 2007 eftir fullgildingu þingsins. Aðstoð Íslands er fyrst og fremst á sviði jarðhita, en gert er ráð fyrir að nýta sérþekkingu Íslendinga á því sviði. Önnur verkefni eru þó í gangi á sviði mennta- og heilbrigðismála.

Sökum efnahagshrunsins á Íslandi árið 2008 var ákveðið að hætta þróunarsamvinnu við Níkaragva. Undirritaðir samningar verða þó virtir. Umdæmisskrifstofu ÞSSÍ og sendiráðið Íslands í Managua verður lokað í ágúst 2009 Einn starfsmaður ÞSSÍ sem er staðarráðin, mun þó áfram starfa að jarðhitaverkefni stofnunarinnar, en samningur þess verkefnis rennur út 2012.

 

Lykiltölur:

• Mannfjöldi: 6,2 milljónir (UNDP 2007/08)
• Höfuðborg: Managua
• Stærð landsins: 120,254 ferkílómetrar
• Helstu tungumál: Spænska, enska, önnur mál
• Helstu trúarbrögð: Kaþólska
• Lífslíkur: 67 ár (karlar), 72 ár (konur) (Sþ)
• Læsi (15 ára og eldri): 76,7%
• HDI: 110 (UNDP, 2007/08)
• Gjaldmiðill: 1 gull cordoba = 100 centavos
• Helstu útflutningsafurðir: Kaffi, rækjur og humar, baðmull, tóbak, nautakjört, sykur, bananar, gull
• VLF á mann (PPP): 3.015 Bandaríkjadalir (EIU, 2009)
• Landslén: .ni
• Landsnúmer: +505

 

Ýmsar upplýsingar um Níkaragva - tenglar:

• Worldfactbook - almennar landaupplýsingar

 

Fréttatenglar:

• Dagblaðið El Nuevo Diaro (spænska)

• Fréttaveitan La Journada (spænska)

• Fréttaveitan Index Mundi (enska)

• Fréttaveitan Topix - Níkaragva (enska)

• Dagblaðið Prensa Latina (spænska)

• Big News fréttaveitan (enska)

• Fréttaveitan MSN Latino (Níkaragva) (spænska)