Úganda

Um land og þjóð
Úganda er hálent land í miðri austur Afríku. Landið er 240 þús ferkílómetrar að stærð og landamærin liggja að Súdan, Lýðræðislega lýðveldinu Kongó (DRC), Rúanda, Tansaníu og Kenía.

Íbúar Úganda eru taldir vera hartnær 30 milljónir og fer ört fjölgandi. Mannfjölgun er með því mesta sem gerist í heiminum (3,4%) og konur í Úganda eignast að jafnaði 7 börn. Einungis 13 % íbúanna eiga heima í þéttbýli og af þeim af búa 40% í höfuðborginni Kampala eða um 1,4 milljónir. Þjóðflokkum í Úganda er venjulega skipt upp í fjóra meginflokka sem eru m.a. skilgreindir út frá því af hvaða stofni tungumál þeirra eru. Bantú þjóðflokkuinn á sér rætur í suður og vestur hluta landsins. Hann er fjölmennastur þjóðflokkana sem byggja landið og hefur verið valdamestur þeirra frá því á nýlendutímanum. Fólk af Acholi og Lango ættbálkunum er fjölmennast í norðurhluta landsins og Karamojong og Teso ættbálkarnir búa í norð austuhlutanum og svo eru það Madi og Lendu ættbálkarnir sem tilheyra Sudanic þjóðflokknum.

Það hefur löngum verið ákveðin togstreita á milli Bantú þjóðflokksins (Baganda) í suður og vestur Úganda og Nilotic ættbálkanna (Acholi og Lango) sem einkum búa í norðurhluta landsins. Þessi togstreita á sér sögulegar rætur þar sem menn af Baganda ættbálknum voru valdir til stjórnunarstarfa á tímum nýlendustjórnar Breta á kostað annarra ættbálka í norður og austurhluta landsins.

Útbreiddasta tungumálið í Úganda er Luganda (mál Baganda ættbálksins), en margir tala líka ensku sem er opinbera tungumálið, ýmiss Nilotic mál auk swahili. Rúmlega þriðjungur þjóðarinnar er kaþólskur annar þriðjungur tilheyrir úgönsku biskupakirkjunni og 15% eru múhameðstrúar. Úganda er fjölmenningarsamfélag og suðupottur mismunandi menninga og þjóðernishópa. Átök í nágrannalöndum í gegnum árin hafa valdið því að í landinu búa margir flóttamenn, einkum frá Súdan, Kongó og Rúanda.

Í Úganda er fjölbreytt landslag, þar má finna snævi þakin mánafjöllin í vestri (Rwenzori), heimkynni fjallagórilla í Ófæraskógi í suðvestrinu, hólar og hæðir þaktar banana-, te- eða sykurreyr plantekrum (allt er vænt sem vel er grænt á vel við), steppur hirðingjanna við landamæri Keníu að ótöldum ótal vötnum af öllum stærðum og gerðum. Viktoríuvatn er þekksta vatnið og langstærst og þar eru upptök Nílar sem liðast niður (norður og vestur) eftir landinu, í gegn um Súdan og til sjávar í Egyptalandi. Landið liggur 600 til 1300 metra yfir sjávarmáli, meðalhitinn er um 26 gráður allt árið um kring og í flestun héruðum er nægileg úrkoma til að tryggja góð ræktunarskilyrði. Landið er ákaflega frjósamt og má fá allt að þrjár uppskerur á ári í landbúnaðarhéruðunum. Það er því ekki að ósekju að Churchill nefndi Úganda “perlu Afríku”. Úganda liggur hvergi að sjó og fara mikilvæg tengsl Úganda við hafnir og sjóleiðir í gegnum Kenía. Einnig liggja mikilvægar flutningarleiðir frá Kenía í gengum Úganda til Rúanda, DRC og Súdan. Úganda náði þeim áfanga á árinu 2005 að komast upp í hóp miðlungs þróaðra ríkja þegar þróunarstuðull þeirra samkvæmt þróunarskýrslu Sþ fór upp fyrir 0,5 stig. Árið 2006 var stuðullinn 0,502 og var landið í 145. sæti en árið 2007 fór landið í 154. sæti með stuðulinn 0,505.

Stjórnmál
Frá árinu 1894 var svæðið milli Viktoríuvatns og Indlandshafs undir breskri stjórn. Svæðinu var skipt uppí tvö lönd, Úganda og Kenía, árið 1902. Bretar stjórnuðu nýlendunni með “óbeinni stjórnun” og voru Úgandabúar með heimstjórn. Úganda varð sjálfstætt ríki árið 1962, en tímabilið fram til 1986 einkenndist af átökum milli þjóðernishópa og miklum pólitískum og efnahagslegum hörmungum.

Í dag er Úganda lýðveldi með þjóðþingi. Yoweri Museveni, núverandi forseti, tók við völdum árið 1986 en fyrstu tuttugu árin af valdatíma hans var við lýði einflokks kerfi. Forsetinn taldi að fjölflokkakerfi muni endurvekja þjóðernisdeilur og voru stjórnmálaflokkar því bannaðir allt til ársins 2005. Í forseta- og þingkosningunum árið 2006 voru fjórir stjórnmálaflokkar mest áberandi en Hreyfingin með Museveni forseta í broddi fylkingar fékk langflest atkvæði. Það kom þó nokkuð á óvart að Hreyfingin fékk engan þingmann kjörinn í héruðum norður Úganda. Töluverður óróleiki hefur einkennt stjórnmálin síðastliðin tvö ár og finnst stjórnarandstöðunni óvönduðum meðulum vera beitt gegn þeim. Sem dæmi má taka að helsti andstæðingur Museveni forseta, Dr. Kizza Besygie var handtekinn síðla árs 2005 skömmu eftir að hann snéri úr útlegð og var bæði ákærður fyrir landráð og nauðgun. Eftir kosningar var hann svo sýknaður af nauðgunarákærunni og landráðsákæran féll niður. Þess er vænst að öldurnar í úgönskum stjórnmálin lægi á þessu ári og hefur forsetinn heitið því að vinna með stjórnarandstöðunni á þingi.

Úganda er hluti af Austur afríska sambandinu ásamt Kenía og Tansaníu. Rúanda og Burundi hafa einnig sótt um aðild að sambandinu. Tollabandalag hefur þegar verið tekið upp á milli landanna og áform eru um einn gjaldmiðil og afnám allara hindrana á flutningum fólks á svæðinu. Talað er um að kjósa sameiginlegan forseta árið 2013. Úganda á einnig m.a. aðild að Afríska ríkjasambandinu - AU og Comesa.

Úganda er eitt af samveldisríkjunum en í nóvember 2007 var ráðstefna ríkjanna haldin í Kampala og von er á Bretadrottningu í heimsókn.

Öryggismál í norður- og norðaustur Úganda
Öryggisástandið “handan Nílar” í norður og norðaustur-Úganda er ennþá viðkvæmt. Norður-Úganda svæðið, sem oft hefur ratað í heimspressuna vegna hörmunganna sem þar hafa riðið yfir íbúanna einkum af völdum hins kristilega andspyrnuhers, nær yfir þriðjung landsins og þar búa um sex milljónir manna.  Þau héruð sem verst hafa orðið úti eru Apac, Gulu, Lira, Kitgum og Pader. LRA, sem er skilgreindur sem hryðjuverkahópur á alþjóðavettvangi, er ein helsta ógnin við frið í Úganda en markmið hreyfingarinnar hafa löngum verið óljós. Barátta LRA hefur einkum farið fram í norður-Úganda og hafa héruð þar verið undirlögð af skærum í 20 ár. Frá árinu 2001 hafa til dæmis um ein og hálf milljón norðan manna búið í flóttamannabúðum í eigin landi. LRA hefur stundað dráp og limlestingar auk þess að ræna börnum og unglingum og nota þau sem hermenn og þræla. Þúsundir barna þora af þessum sökum ekki að sofa heima hjá sér heldur flýja á náðir ýmissa hjálparsamtaka í stærri bæjum á kvöldin. Á meðan borgarastyrjöld geisaði í suður-Súdan mun LRA hafa notið stuðning stjórnarinnar í Khartum, sem mótspil við stuðning Úgandastjórnar við mótherjana. Eftir að friður komast á í Suður-Súdan er öldin önnur og ríkisstjórnir beggja landanna leggjast á eitt við að binda endi á skærurnar. Fyrstu alvöru friðarviðræður LRA og Úgandastjórnar hófust í ágúst 2006 og var þá samið um vopnahlé. Núverandi gildistími vopnahlésins náði til 8. febrúar 2007. Viðræðurnar hafa farið fram í Juba í S-Súdan með fulltingi stjórnar svæðisins og ríkisstjórnanna í Khartum og Kampala, undir stjórn eins varaforseta landsins Rick Machar. Nýlega hljóp hinsvegar snurða á þráðinn og liggja viðræðurnar niðri því samninganefnd LRA krefst þess að skipt verði um sáttasemjara og að viðræðurnar séu fluttar frá Juba og þá helst til Kenía eða Suður Afríku. Úgandastjórn og alþjóðasamfélagið eru hinsvegar fylgjandi því að halda sig við Juba. Þess má geta að á árinu 2005 gaf Alþjóða dómstóllinn í Haag (ICC) út handtökuskipun á helstu forsprakka LRA að beiðni Úgandastjórnar og hefur það einnig flækt málin.

Í harðbýlum norðaustur héruðum (Kotido, Moroto og Nakapiripirit) Úganda býr Karamojong fólkið, afskipt og við þröngan kost. Karamojong lifa í hirðingjasamfélögum (nomadic pastoralists) sem beita nautgripum en stunda litla ræktun. Alla tíð hefur nautgripaþjófnaður verið þar hluti daglegs lífs og hart barist á stundum. Karamojong hafa líka átt í erjum við nágranna sína svo sem Pokot hirðingjanna í Kenía. Á síðasta aldarfjórðungi hafa hríðskotarifflar hinsvegar leyst spjótin af hendi. Svæðið markast nú af síendurteknum skærum vegna mikillar fjölgunar ólöglegra vopna og því sem þeim fylgir svo sem aukningu allskyns glæpa.   Karamojong fólkið hefur líka orðið útundan í kerfinu og stjórnvöld alls ekki veitt þeim viðunandi þjónustu. Þetta allt saman hefur valdið mesta ófremdar ástandi. Á árinu 2001 var sett bann við vopnaburði og afvopnun hófst. Í fyrra ákváðu stjórnvöld að senda aukið herlið á staðinn og nota  mátt hans og megin til verksins (cordon and search). Afvopnunar aðgerðirnar hafa hins vegar að sumu leyti aukið á vandamálin því ekki er hægt að afvopna alla í einu og nóg er framboðið af nýjum vopnum. Auk þess hefur herinn verið sakaður um margvísleg mannréttindabrot. Vonir eru nú bundnar við nýja afvopnunar og þróunaráætlun stjórnvalda í Karamoja til þriggja ára  og er gerð í  samvinnu við frjáls félagasamtök og alþjóðasamfélagið.

Efnahagur
Miklar náttúruauðlindir eru í Úganda, frjór jarðvegur, fiskur í vötnum, olía og málmar í jörðu.  Landsframleiðsla á mann árið 2004 var um 307 bandríkjadalir og hagvöxtur var 5 %. Um  þriðjungur landsframleiðslu kemur úr landbúnaði og fer það hlutfall heldur lækkandi.  Innlendar matvörur vega þungt eða 45% í framfærsluvísitölunni og er verðlag og verðbólgustig því mjög háð skilyrðum til rækstunar. Undanfarin ár hefur verðbólga verið um 6% og er spáin fyrir 2007 á svipuðum nótum. Gjaldmiðillinn er shillingur og hefur virði hans verið tiltölulega sveiflukennt. Framleiðsla er mest í suðurhluta landsins, þar sem aðstaða til ræktunar er góð og flestir íbúar búa. Þegar Museveni forseti tók við völdum var efnahagur Úganda nánast í rúst og hefur hann lagt ríka áherslu á að byggja upp efnahagskerfi landsins. Stjórnvöld hafa lagt áherslu á frjálsa verslun og gjaldeyrisviðskipti, einkavæðingu, og að skapa gróðavænt fjárfestingaumhverfi. Þykir vel hafa tekist til og nú er gjarnan litið á Úganda sem gott dæmi um vel heppnaða efnahagsuppbyggingu. 

Áætlun um útrýmingu fátæktar samin að undirlagi Alþjóðabankans er ramminn sem allar aðgerðir stjórnvalda eiga að byggjast á. Stoðir áætlunarinnar eru fimm; a) efnahagsstjórn  b) framleiðsla, samkeppnishæfni og tekjur c) öryggismál  d) góðir stjórnarhættir  og e) sjálfbær þróun manna.  Verulega hefur dregið úr fátækt á síðustu árum en árið 1990 voru 50% landsmanna undir fátækramörkum en nú er talan nær 38%. Þrátt fyrir þetta er viðvarandi misskipting í landinu og gífurleg fátækt á mörgum svæðum ss í norður héruðum þar sem tveir þriðju íbúanna búa í örbirgð. Hagvöxtur hefur verið undir væntingum undanfarin ár og má m.a kenna þar um raforkuskömmtunum sl tveggja ára. Í september 2006 voru aflvélar virkjananna í Níl t.d. aðeins keyrðar á 30% afköstum. Owen Falls virkjanirnar eru tvær (380 MW samtals) en einhverjum ástæðum voru þær byggðar hlið við hlið í ánni en ekki hver á eftir annarri og er því afkastageta beggja háð vatnshæðinni í  Viktoríuvatni (sem virkar eins og risastórt uppistöðulón). Vegna þurrka og mikillar uppgufunar var vatnsborðið óvenju lágt bæði árið 2005 og 2006. 

Aðeins um 6% íbúa Úganda hafa aðgang að rafmagni og er uppbygging raforkuframleiðslu með vatnsafli í stöðugri þróun. Aftur hefur verið tekinn þráðurinn með byggingu 250 MW vatnsaflsvirkjunar og raforkuvers við Bujagali fossana á Níl, (fyrir neðan núverandi virkjanir) en fyrri áætlanir um Bujagali runnu út í sandinn m.a. vegna átaka um umhverfismál, spillingarmál og jafnvel Enron málið í Bandaríkjunum spilaði þar inn í. Bujagali er talinn hagstæðasti virkjunarkostur Úganda að mati yfirvalda og Alþjóðabankans. Áætlað er að virkjunin verði tekin í gagnið árið 2011. Næst á dagskrá er að virkja Karuma fossa sem eru töluvert neðar í Níl. Nýting jarðvarma er einnig ofarlega á baugi og fer grunnvinna vegna hugsanlegra jarðvarmavirkjana nú fram, en engar afgerandi niðurstöður liggja enn fyrir.   Hinsvegar fundust nýlega nokkuð vænlegar olíulindir í vestur héruðum Úganda (þar sem einnig er leitað að jarðvarma) og horfa stjórnvöld til þess að setja upp litla olíuhreinsstöð á staðnum og keyra dísil rafstöðvar.

Spilling er landlæg í Úganda eins og í mörgum öðrum löndum en heldur hefur þokast í rétta átt. Landið, sem árið 2003 var í 113. sæti af 135 löndum á lista Transparancy International  hefur nú hækkað sig í sæti 105 af 163 og deilir því með Malawi. Spilling er alvarleg hindrun viðskipta og stöðug ógn við fjármál ríkisins þar sem ríkisútgjöld eru ýkt (inflated) vegna vafasamra innkaupa og greiðsla vegna “drauga” í kerfinu svo sem hermanna og nemenda.  Aðgerðir stjórnvalda duga skammt og tafir hafa orðið á rannsókn stórra spillingarmála (m.a. vegna Global Fund) og ákærur fáar.  Samkvæmt skýrslum eftirtlitsstofnunar stjórnvalda  berast þeim flestar kvartanir vegna héraðsstjórna, lögreglu og skólayfirvalda.

Mennta- og heilbrigðismál.

Frá árinu 1997 hafa stjórnvöld boðið upp á ókeypis grunnskólamenntun fyrir alla  nemendur í 1.–7. bekk. Frá þeim tíma hefur nemendum fjölgað um meira um helming og er eftirtektarvert að jafn jafnmargar stúlkur og drengir eru skráðar í nám (primary enrolment).  Mikið brottfall nemenda og takmörkuð gæði námsins eru hins vegar viðvarandi vandamál.  Einungis lítið hlutfall nemenda heldur áfram námi eftir sjöunda bekk. Á þessu ári munu stjórnvöld bjóða uppá framhaldsnám fyrir alla. Engin skólaskylda er í Úganda og leikskólar nánast eingöngu í boði í höfuðborginni. Ólæsi fullorðinna er um 32% því milljónir landsmanna hafa aldrei setið á skólabekk eða týnt niður færninni til að lesa g skrifa. Töluverð áhersla er lögð á hagnýta fullorðinsfræðslu sem lið í útrýmingu fátæktar og er litið á hana sem mikilvægan lið í félagslegri framþróun landsmanna (social development) en félagsmálaráðuneytið hefur löngum skort burði til framkvæmda fræðslunnar.

Úganda hefur verið mikið hælt á alþjóðavettvangi fyrir besta árangur Afríkuríkis í að stemma stigu við útbreiðslu HIV/Aids. Þrátt fyrir umtalsverðan árangur eru um 7% landsmanna smitaðir af HIV og tíðnin fer allt upp í 50% (í fiskimannasamfélögum í Kalangala). Aðgengi að lyfjameðferð er misskipt en í Kampala er frekar auðvelt fyrir HIV jákvæða einstaklinga að komast í meðferð þar sem lyfin eru ókeypis, þökk sé Global Fund. Helsta dánarorsök fullorðinna er alnæmi, berklar og malaría en malaría, lungnabólga og niðurgangur leggjast þyngst á börnin. Mæðra- og ungbarnadauði er um 12 sinnum hærri í Úganda en á Vesturlöndum. Að meðaltali eru átta læknar á hverja 100 þúsund íbúa, en læknatæknar eru töluvert fleiri og gegna mjög mikilvægu hlutverki í heilsugæslunni ásamt hjúkrunarfræðingunum. Lífslíkur fólks í Úganda eru nú um 48 ár (hafa hækkað um 4 ár frá 2002). 

Viðskiptalífið
Landbúnaður er ennþá leiðandi í úgandísku viðskiptalífi og útflutningur samanstendur nær eingöngu af landbúnaðarafurðum (fiskur er þar talinn með). Þótt hlutfall landbúnaðar í vergri þjóðarframleiðslu (VÞF) hafi farið minnkandi og sé nú 30% þá er samt 80% af vinnukraftinum starfandi við greinina. Framleiðslan er mest á smábýlum (minni en 2 ha) sem nota einfaldar hefðbundnar ræktunar aðferðir (hakar eða uxaplógar) og sækja vinnukraft sinn til fjölskyldunnar. Kaffi er enn mikilvægasta útflutningsafurðin eða 20% af útflutningsverðmæti en fiskafurðir koma sterkar inn í annað sæti með næstum 18% af útflutningsverðmætum árið 2005 (sjá töflu hér fyrir neðan).

Veiðar og vinnsla á Nílarkarfa í og við Viktoríuvatn halda áfram að skapa mikil verðmæti og veiðar á öðrum tegundum eru að taka við sér. Fiskeldi er talið eiga mikla möguleika í vötnum og vatnasvæðum Úganda.

Iðnframleiðslan í Úganda er að mestu byggð á vinnslu matvæla, drykkjarfanga og tóbaks á innanlandsmarkað. Stór iðnfyrirtæki framleiða tóbak, drykki, byggingarefni og efnavöru.  Í smáiðnaði er fataframleiðsla ráðandi en að auki má finna sykurverksmiðjur, maísmyllur, húsgagna-  og almenn verkstæði. Stjórnvöld reyna nú að laða til sín erlenda fjárfesta í framleiðslugeirann  en nýleg Alþjóðabankarannsókn varðandi hversu auðvelt væri að stunda viðskipti í löndum raðaði Úganda í 107. sæti af 175. 

Á síðasta áratug var ferðamannaiðnaðurinn helsti vaxtarbroddurinn í viðskiptalífinu og mikilvæg uppspretta erlends gjaldeyris. Eftir hryðjuverkaárásirnar á sendiráð Bandaríkjanna í Kenía og Tansaníu árið 1998 og Bwindi morðin árið 1999 (ferðamannahópur var tekinn fanga af rúandískum skæruliðum og átta erlendir ferðamenn og leiðsögumenn þeirra drepnir),  hrundi hinsvegar ferðamannaiðnaðurinn í allri austur Afríku.  Heldur er úgandísk ferðaþjónusta að rétta úr kútnum, enda hefur landið upp á margt að bjóða. Tíu dýralífs þjóðgarðar víðs vegar um landið eru helsta aðdráttaraflið, ekki síst þeir garðar sem hafa hinar fágætu fjallagórillur að geyma. Mikil uppbygging fór fram innan hótel iðnaðarins í Kampala og nágrenni vegna samveldisfundarins sem haldinn var í nóvember 2007.

Viðtal við Árna Helgason umdæmisstjóra ÞSSÍ í Úganda, mars 2010

Lykiltölur:

• Mannfjöldi: 31,9 milljónir (UNDP, 2007/08)
• Höfuðborg: Kampala
• Stærð landsins: 241,038 ferkílómetrar
• Helstu tungumál: Enska (opinbert), Swahili, Ganda, ýmiss Bantu tungumál
• Helstu trúarbrögð: Kristni, múhameðstrú
• Lífslíkur: 50,2 ár (karlar), 49,1 ár (konur) (UNDP, 2007/08)
• Læsi (15 ára og eldri): 66,8% (UNDP, 2007/08) 
• HDI Rank: 154 (UNDP 2007/08)
• Gjaldmiðill: 1 Úganda shilling = 100 cent
• Helstu útflutningsafurðir: Kaffi, fiskur og fiksafurðir, te, tóbak, baðmull, maís, baunir, sesamjurt
• VLF á mann (PPP): 1.257 Bandaríkjadalir (EIU, 2009)
• Landslén: .ug
• Landsnúmer: +256

Ýmsar upplýsingar um Úganda - tenglar:

• Worldfactbook - almennar upplýsingar

Fréttatenglar:

• Uganda News
• Fréttaveitan IRIN
• Fréttavefurinn The New Vision

• AfricaNews fréttaveitan

• News Now Uganda

• The Daily Monitor

• The Red Pepper