Himbar - Vatnsból og beitarstjórnun - verkefninu lauk á árinu 2010

SKOÐA MYNDASYRPU

Vatn er líf - Vatnsveitur á svæðum Ovahimba

Verkefnið nefnist: Supply of water to Epupa and Opuwo Constituencies, Kunene Region, Namibia.

Verkefnið er samstarfsverkefni Þróunarsamvinnustofnunar og ráðuneytis landbúnaðar, vatns og skóga í Namibíu, og hófst með formlegum hætti árið 2007.

Vefsíða á vegum umdæmisskrifstofu ÞSSÍ í Namibíu þar sem finna má ítarlegar upplýsingar um verkefnið (Google-Sites)

Verkefnið á Google Earth

Lýsing og markmið

Í norðurhluta Kunene sýslu, við landamæri Angólu, býr Ovahimba þjóðflokkurinn, hirðingjar sem halda fast í gamlar hefðir, í daglegu tali nefndir Himbar. Byggðir eru dreifðar, landið erfitt yfirferðar og gjarnan nefnt síðustu óbyggðir Afríku. Svæðið er afar þurrt, ársúrkoma að meðaltali um 300mm, og þurfa hirðingjar oft að flakka langar leiðir með hjarðir sínar í leit að beitarlandi og vatni. Alvarlegir þurrkar herja á svæðið og valda miklum búsifjum meðal samfélaganna því án vatns þrífst ekki líf. Markmið verkefnisins er að byggja upp nýjar vatnsveitur í Epupa og Opuwo sýslum, og veita þannig samfélögum Ovahimba tryggan aðgang að góðu neysluvatni fyrir fólk og dýr. Í samræmi við stefnu Namibíu í vatnsmálum byggir nálgun verkefnisins á samráðsstjórnun og því er þjálfun heimamanna í viðhaldi og umsjón vatnsbólanna lykilþáttur í framkvæmd verkefnisins. Alls er áætlað að koma á fót 33 litlum vatnsveitum í eignarhaldi og umsjón vel þjálfaðra vatnsnefnda heimamanna. Segja má að aðgangur að vatni tengist öllum þúsaldarmarkmiðunum og því er jafnvel haldið fram af ráðgjafanefnd SÞ á sviði vatnsmála að aðgangur að vatni sé forsenda þess að þriðjungur þeirra náist, þ.m.t. bætt heilsa barna og mæðra, aukinn aðgangur að menntun, barátta gegn hungri, og að vinna mót sjúkdómum. Þannig er áætlað að áhrif verkefnisins á svæðinu felist m.a. í bættri heilsu barna, betri stöðu kvenna þar sem styttra verður í vatnsból, aukinni getu samfélaganna í kjölfar þjálfunnar, betra aðgengi barna að menntun og tryggari undirstöðum fyrir lífsafkomu samfélaganna með aðgangi að vatni fyrir búfénað.

Framgangur

Vatnsverkefnið í Kunene héraði er nú hálfnað, gengið hefur verið frá 16 vatnsveitum, og grunnþjálfun vatnsnefnda og umsjónarmanna í kringum þau lokið. Í heimsóknum starfsmanna umdæmisskrifstofunnar hefur komið í ljós að tæknilegur frágangur vatnsbólanna er til mikillar fyrirmyndar. Notast er við sólardrifnar vatnsdælur, en slíkt nánast útilokar að vatnsbólin séu nýtt til þurrðar. Auk þess er rekstrarkostnaður lítill, og umhverfisáhrif sólaorku hverfandi miðað við þær díseldælur sem alla jafna hafa verið notaðar í samskonar verkefnum í Namibíu. Sólarsellan knýr vatnsdælu sem gengið er frá ofan í borholunni. Þaðan fer vatnið í 10.000 lítra vatnsgeymi sem hvílir á steyptum undirstöðum og sjálfvirkur rofi stöðvar dælingu þegar tankurinn hefur fyllst. Dælubúnaður er þannig stilltur að aldrei er hætta á að gengið sé nærri grunnvatnsbirgðum. Frá vatnsgeyminum eru lagnir annars vegar í krana fyrir fólk og hins vegar í steypt trog fyrir búfénað, en slík trog þola mun betur ágang nautgripa.

Samfélagið er ábyrgt fyrir því að girða í kringum allan búnað vatnsveitunnar og tryggja þannig að hann verði ekki fyrir skemmdum af völdum búfénaðar. Á einum stað var talin sérstök hætta á skemmdum af völdum fíla, og var þar gengið frá sérstökum varnargarði í kringum vatnsveituna til að varna skemmdum. Slíkum aðgerðum er einnig ætlað að lágmarka átök milli samfélaga og villtra dýra, þannig að samfélögin beri t.d. ekki beinan kostnað eða verði fyrir skaða af veru fíla á svæðinu.

Vatnsnefndir hafa verið stofnaðar í kringum hvert vatnsból, og umsjónarmenn tilnefndir. Þátttaka kvenna í vatnsnefndum hefur verið með ágætum og á 4 stöðum eru umsjónarmenn kvenkyns. Þessir aðilar fá grunnþjálfun í viðhaldi og stjórnun vatnsauðlindarinnar, auk fræðslu í hreinlætis- og heilbrigðismálum. Mikilvægt er fræða fólk um tengslin á milli vatns og heilbrigðis og hreinlætis á aðgenginlegan hátt. Fyrri vatnsverkefni á svæðinu hafa sýnt að ekki er nægjanlegt að sjá fyrir hreinu vatni til að draga úr sjúkdómum, ef fræðsla fer ekki fram samhliða. Sú tækni sem notast er við er viðhaldslítil og miðað er við að dælubúnaður þarfnist ekki viðhalds eða varahluta fyrr en eftir 10 ár að meðaltali. Þó er hér rétt að nefna að dælubúnaðurinn er flókinn og ef um meiriháttar bilun er að ræða þarf að kalla til utanaðkomandi aðila til viðhalds. Umsjónarmenn sinna hins vegar minniháttar viðhaldi, sjá um að vatnsbólin séu örugg fyrir ágangi dýra og tryggja jafnan aðgang samfélagsins að vatni.

Enginn vafi leikur á því að nýju brunnarnir eru til mikilla hagsbóta fyrir fólk á svæðinu. Um er ræða vatnsból sem að jafnaði afkasta um 10-20 þúsund lítrum á dag. Svæðið er eitt það þurrasta í Afríku og langvinnar þurrkir hafa komið hart niður á samfélögum Ovahimba í gegnum tíðina. Samfélög á þessu svæðum hafa verið nokkuð afskipt varðandi opinbera þjónustu og til dæmis eru hlutfallslega hvergi færri börn í skóla í Namibíu en á þessu svæði. Þá er ólæsi mjög almennt meðal fullorðinna. Í þessu sambandi má nefna að yfirmaður menntamála í sýslunni nefndi við starfsmenn ÞSSÍ að vatnsverkefnið væri þegar farið að hafa áhrif á menntamál í sýslunni. Nýir brunnar hafa orðið til þess að skólastarf hefur verið endurvakið á tveimur stöðum, en aðgangur að vatni er forsenda þess að skólastarf geti farið fram með eðlilegum hætti. Þá er ljóst að ný vatnsból létta vinnuálag á konur og stúlkur, en í þeirra verkahring er að sækja vatn. Í mörgum tilvikum styttist vegalengd til vatnsbrunna um tugi kílómetra. Þá er nú í bígerð fullorðinsfræðsla í í nágrenni við 6 vatnsból. °

Forgangsröðun Ovahimba er skýr þegar kemur að vatnsmálum, vatn fyrir búfénað er jafnan í forgangi. Nautgripir skipa mikilvægan menningarlegan sess hjá Himbum, en einnig hefur komið skýrt fram að þar sem ekki er vatn fyrir búfénað getur fólk ekki hafst við. Því má segja að áhrif vatnsverkefnisins í því að sjá fólki fyrir drykkjarhæfu vatni verði ekki slitin úr samhengi við mikilvægi vatns fyrir búfénað sem undirstöðu fyrir almenna lífsafkomu á svæðinu. Á regntímanum, þegar nóg er af vatni, færir fólks sig jafnan um set til að dreifa beitarálagi. Vegna þessara þátta hefur reynst nokkuð snúið að henda reiður á þann fjölda fólks sem að jafnaði nýtir vatnsbólin, en miðað var við að veita 4000 manns aðgang að góðu vatni. Staðfestar fregnir herma að á síðasta þurrkatíma, hafi búseta í kringum nýju vatnsbólin aukist mjög, allt að því þrefaldast. Samkvæmt því er ljóst að vatnsbólin geta haft í för með sér nokkra breytingu á búsetumynstri á svæðinu á þurrkatíma, en á sama tíma er erfitt að gera sér grein fyrir áhrifum vatnsbólanna vegna stöðugra hreyfinga á fólki. Þar sem mikið vatn er nú svæðinu í kjölfar óvenju mikilla rigninga á regntímanum er fólk dreift um svæðið. Nú liggur fyrir að á næsta þurrkatíma mun ÞSSÍ standa fyrir talningu fólks í kringum vatnsbólin og reyna þannig að fá staðfestar tölur um fjölda notenda við hverja vatnsveitu.

Sú staðreynd að um er að ræða hirðingjasamfélög sem færa sig reglulega milli staða hefur einnig skapað nokkra áskorun við framkvæmd þjálfunar og umsjón vatnsbólanna. Í Namibíu, sem og víðast hvar annars staðar í Afríku, er viðhald staðbundinna vatnsveitna vandamál, og fjöldamörg vatnsból sem gerð hafa verið í sveitahéruðum orðin ónothæf vegna bilana af ýmsu tagi. Þróunarsamvinnustofnun er mjög umhugað að koma í veg fyrir slíkt í þessu verkefni og endurspeglast það m.a. í vali á tæknilegum lausnum. Félagslegi þátturinn sem snýr að stjórnun auðlindarinnar er hins vegar ekki síður mikilvægur í þessu samhengi. Þannig hefur m.a. verið bent á að til þess að ná þúsaldarmarkmiðum um aðgang að hreinu vatni, sé jafn mikilvægt að viðhalda virkni vatnsbóla sem nú þegar eru til staðar, eins og að bora ný. Því er það t.d. afar mikilvægt að samfélagið hugi vel að umsjón og eftirliti með sólarsellum, en nokkuð ber á þjófnaði þeirra í Namibíu. ÞSSÍ vinnur náið með samstarfsráðuneytinu og þeim aðilum sem sjá um þjálfun við að bæta úr þeim málum sem upp koma og tryggja þannig að við lok verkefnis hafi markmið verkefnisins um vel þjálfaðar vatnsnefndir náðst. Ein af þeim lausnum sem nú er unnið að, er meiri samgangur á milli vatnsnefnda þannig að þær geti miðlað reynslu sín á milli, lært af því sem er vel gert og bætt það sem miður fer.

Staðarval fyrir síðari 17 vatnsbólin er nú lokið í samvinnu við samfélögin á svæðinu. Jarðfræðiráðgjafi ICEIDA skoðar í kjölfarið hvern stað og möguleika þess að þar finnist vatn. Haldið verður áfram á sömu braut við tæknilega útfærslu verkefnisins, en nokkrar breytingar verða gerða í síðari hluta varðandi þjálfun vatnsnefnda í ljósi reynslunnar úr fyrri hluta þess.

Stjórnun beitarlands í kringum ný vatnsból

Í upphafi verkefnis varð ljóst að hin nýju vatnsból myndu hafa umtalsverð áhrif á nýtingu beitarlands. Jafnvel var talið að hætta myndi skapast á ofbeit með tilheyrandi gróðurskemmdum í kringum þau þar sem vatn væri nú til staðar á nýjum stöðum árið um kring. Var því ákveðið að styðja verkefni sem tekur á stjórnun og nýtingu beitarlands í kringum ný vatnsból á svæðinu, og miðar þannig að samþættri auðlindastjórnun. Verkefnið er unnið af frjálsu félagasamtökunum IRDNC (Integrated Rural Development and Nature Conservation) sem hafa það að markmiði að stuðla að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda til hagsbóta fyrir samfélög. ICEIDA styður laun starfsmanns á svæðinu, þjálfun hjarðmanna ásamt eftirfylgni og stuðningi við þá á sviði beitarstjórnunar. Starfið snýst einkum um að rifja upp gamlar beitiaðferðir sem núverandi kynslóð hjarðmanna virðist hafa glatað. Í kjölfar nýrra vatnsbóla er þörf fyrir slík verkefni á nýjum svæðum skoðuð í samstarfi við IRDNC og ráðuneytið, en samstarf þessara aðila er mjög mikilvægt fyrir framkvæmd verkefnins.

Framvinda - úr ársskýrslu 2010: 

Á árinu lauk vatnsverkefni því er hófst árið 2007 á afskekktum hirðingjasvæðum  norðvesturhluta Namibíu. Þar býr Himba-ættflokkurinn á mjög torförnu og hrjóstrugu svæði, sem er eitt það þurrasta í landinu. Á þeim fjórum árum sem verkefnið stóð yfir voru 33 vatnsveitur settar upp á svæðinu, þarf af sjö á lokaárinu. Á hverjum stað var borað eftir vatni, sem fannst yfirleitt á 30 til 100 metra dýpi. Ef vatnið stóðst gæðakröfur, þá var settur upp dælubúnaður drifinn af sólarorku. Hver vatnsveita samanstendur af forðatanki, steinsteyptu trogi fyrir búfénað og krönum fyrir drykkjarvatn. Yfirleitt er notast við einn 10.000 lítra forðatank á hverjum stað, en þó eru frávik. Til dæmis var í nokkrum tilvikum hægt að setja upp viðbótartanka inn á lóðir nærliggjandi skóla og einnig viðbótarkrana. Auðveldast er að sjá árangur verkefnisins í skólunum. Sumsstaðar hafði kennsla lagst af vegna vatnsskorts, en hófst á ný eftir uppsetningu vatnsveitu. Samanlagt geta vatnsveiturnar afkastað 320.000 lítrum af hreinu vatni á dag allt árið um kring. Augljóst er að þessi nýi vatnsforði hefur mikil jákvæð áhrif á Himba-byggðir, hvort sem litið er til afkomuöryggis, heilsu eða menntunar. Má nefna á að þessu svæði hefur öðru hverju gosið upp kólerufaraldur vegna óhreininda í yfirborðsvatni sem fólk notar til drykkjar. Nú ætti kólera að verða mun vægari þar sem stór hluti fólks á svæðinu hefur aðgang að hreinu vatni.

Samfélögin sem fengu vatnsveitur báru ábyrgð á að girða vatnsbúnaðinn af til að vernda hann fyrir ágangi dýra. Við hverja vatnsveitu var þjálfuð umsjónarnefnd, sem ber ábyrgð á viðhaldi og gæslu búnaðarins, sem og innheimtu gjalds fyrir vatnsnotkun. Þar sem Himba-fólkið er næstum allt ólæst þurfti að fara nýjar leiðir í þjálfun nefndanna. Mikið var notað af myndrænu efni, ljósmyndum, teikningum og kvikmyndum. Gekk þjálfunin vel, en hluti af verkefninu var eftirfylgni þjálfunarteymisins. Eftirfylgnin, sem hefur yfirleitt ekki verið hluti af sambærilegum verkefnum, nýttist vel við að þróa þjálfunina eftir því sem á verkefnið leið. Því gekk betur að þjálfa síðustu nefndirnar, þar sem dreginn var lærdómur af eftirfylgninni og þjálfunin betrumbætt.

Almennt ríkti ánægja með framgang verkefnisins. Þau markmið sem voru sett í upphafi náðust öll. Verkefnið var eingöngu unnið af namibískum verktökum, sem kunna sitt fag. Ráðuneytið sem ber ábyrgð á vatnsmálum í dreifbýli Namibíu var mjög ánægt með samstarfið við ÞSSÍ og árangurinn, enda er eitt af þúsaldarmarkmiðunum að bæta aðgang að hreinu drykkjarvatni. Notkun sólarorku sem fyrsta valkosts var nýnæmi fyrir ráðuneytið, en sú orka eykur líkur á sjálfbærni vatnsveitnanna. Í fyrsta lagi þarf ekki að kaupa olíu til að knýja dælurnar, en þannig útgjöld hafa iðulega reynst fátækum samfélögum óþægur ljár í þúfu. Í öðru lagi hafa dísildælur neikvæð umhverfisáhrif, einkum vegna olíuleka sem stundum hafa náð að menga uppsprettulindirnar og þar með eyðileggja vatnsveituna.

Samhliða vatnsverkefninu hefur ÞSSÍ stutt starfsemi frjálsra félagasamtaka, IRDNC, sem vinna m.a. að bættri beitarstjórnun á Himba-svæðum. Beitarland á þeim svæðum er mjög viðkvæmt vegna vatnsskorts. Því er mikilvægt að stjórna beit nautgripa, sem geta eyðilagt beitarlöndin ef þeir fá að ganga lausir. IRDNC kennir aðferðir sem fyrri kynslóðir Himba notuðu, en þekking á þeim hefur glatast hjá núverandi kynslóð. Þarna má nefna að mikilvægt er að stýra ferð nautgripa um beitarsvæðin til að forðast slóðamyndun og einnig að gæta þess að beitarland fái reglulega hvíld. Voru valin svæði hjá nokkrum af vatnsveitunum 33 og útbúin beitaráætlun og hirðingjar þjálfaðir. Gengur verkefnið vel og sést marktækur munur milli svæða þar sem beitaráætlunum var framfylgt og annarra svæða. Hefur þetta vakið athygli, ekki síst Himbanna sjálfra, og því hafa ýmsir óskað eftir aðstoð við að útbúa beitaráætlanir. Einnig hafa stjórnvöld í Namibíu veitt starfi samtakanna athygli og hafa innleitt ýmsar aðferðir þeirra í sína stefnumörkun í landbúnaði. Nú er unnið að útvíkkun verkefnisins og er stefnt að því að hefja samskonar starf í fimm öðrum héruð-um Namibíu með bandarísku þróunarsamvinnufjármagni